سبک زندگی نسل‌های جدید در مقایسه با نسل‌های گذشته تغییرات قابل‌توجهی داشته است. کاهش فعالیت بدنی، افزایش زمان استفاده از نمایشگرها، تغییر الگوی تغذیه، کاهش مصرف برخی منابع غذایی کلسیم و افزایش مصرف نوشیدنی‌های شیرین و انرژی‌زا و دخانیات، بخشی از این تغییرات هستند.
از آنجا که بخش مهمی از توده استخوانی در دوران کودکی، نوجوانی و اوایل بزرگسالی شکل می‌گیرد، عادت‌های غذایی و میزان فعالیت بدنی در این سال‌ها اهمیت زیادی دارند. از طرف دیگر، سلامت دندان و استخوان فک نیز تحت تأثیر تغذیه، بهداشت دهان و عواملی مانند مصرف دخانیات قرار می‌گیرد.
اما آیا می‌توان نتیجه گرفت که نسل جدید به‌طور کلی استخوان و دندان ضعیف‌تری دارد؟ پاسخ به این سؤال به بررسی مجموعه‌ای از عوامل و شواهد علمی نیاز دارد.
از نگاه متخصص جراحی دهان، فک و صورت و پریودنتیست (متخصص جراحی لثه و بافت‌های نگهدارنده دندان)
یکی از پرتکرارترین و طبیعی‌ترین سوالات مراجعین عزیز این است:
«آیا ایمپلنت یک‌روزه همان کیفیت و ماندگاری روش چندماهه سنتی را دارد، یا اینکه با عجله کردن شانس جوش خوردن دندان را به خطر می‌اندازیم؟»
در ادامه، تفاوت واقعی این دو روش، شرایط لازم برای انجام آن و شواهد علمی موفقیت آن‌ها را بدون حواشی تبلیغاتی بررسی می‌کنیم.
آیا نسل جدید استخوان ضعیف‌تری دارد؟
نمی‌توان تنها بر اساس سن یا تعلق به یک نسل گفت که استخوان‌های افراد نسل جدید ضعیف‌تر است؛ اما برخی تغییرات سبک زندگی می‌توانند عواملی باشند که در شکل‌گیری توده استخوانی مناسب، به‌خصوص در دوران رشد، اهمیت دارند.
اوج توده استخوانی یا Peak Bone Mass در دوران رشد و اوایل بزرگسالی شکل می‌گیرد. هرچه فرد در این دوره به توده استخوانی مناسب‌تری دست پیدا کند، ذخیره اسکلتی بهتری برای سال‌های بعد خواهد داشت. به همین دلیل، فعالیت بدنی و تغذیه مناسب در کودکی و نوجوانی اهمیت ویژه‌ای دارند.
کم‌تحرکی چه تأثیری بر تراکم استخوان دارد؟
یکی از تفاوت‌های مهم میان سبک زندگی نسل‌های گذشته و بسیاری از کودکان و نوجوانان امروزی، میزان فعالیت بدنی است.
در گذشته، بخش قابل‌توجهی از اوقات فراغت کودکان با بازی در فضای باز، پیاده‌روی و فعالیت‌های فیزیکی سپری می‌شد. در مقابل، استفاده طولانی‌مدت از موبایل، رایانه، تلویزیون و سایر نمایشگرها باعث شده زمان نشستن و کم‌تحرکی در بسیاری از افراد افزایش پیدا کند.
فعالیت بدنی منظم، به‌خصوص فعالیت‌هایی که بدن در آن‌ها وزن خود را تحمل می‌کند، یکی از عوامل مؤثر بر رشد و استحکام استخوان است. بنابراین، کاهش تحرک در سال‌های رشد می‌تواند فرصت دستیابی به حداکثر ظرفیت استخوانی را کاهش دهد.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کم‌تحرکی با تغذیه نامناسب و دریافت ناکافی مواد مغذی ضروری برای استخوان همراه باشد.
دیابت و بیماری پریودنتال می‌توانند بر یکدیگر اثر بگذارند. افراد مبتلا به دیابت، به‌خصوص زمانی که قند خون به‌خوبی کنترل نشده باشد، بیشتر در معرض بیماری‌های لثه قرار دارند. از طرف دیگر، التهاب مزمن ناشی از پریودنتیت می‌تواند کنترل قند خون را دشوارتر کند.
کمبود کلسیم و ویتامین D چه نقشی در ضعف استخوان دارد؟
کلسیم ماده معدنی اصلی تشکیل‌دهنده استخوان است و ویتامین D نیز برای جذب و استفاده مناسب از کلسیم در بدن ضروری است. بنابراین، دریافت کافی این دو ماده در دوران رشد برای تشکیل توده استخوانی مناسب اهمیت دارد.
کمبود ویتامین D در ایران نیز شیوع قابل‌توجهی دارد. در مطالعه ملی CASPIAN-V که کودکان و نوجوانان ۷ تا ۱۸ ساله را در ۳۰ استان کشور بررسی کرد، کمبود ویتامین D در بخش بزرگی از شرکت‌کنندگان گزارش شد.
از طرف دیگر، کاهش مصرف لبنیات می‌تواند دریافت کلسیم را کاهش دهد. افزایش قیمت لبنیات و تغییر الگوی غذایی خانوارها نیز در سال‌های اخیر بر میزان مصرف این گروه غذایی اثر گذاشته است.
بنابراین، وقتی کم‌تحرکی، دریافت ناکافی کلسیم و کمبود ویتامین D هم‌زمان وجود داشته باشند، می‌توانند در شکل‌گیری توده استخوانی دوران رشد اهمیت پیدا کنند. این موضوع به‌خصوص در سال‌های نوجوانی و جوانی که بخش مهمی از ذخیره استخوانی بدن ایجاد می‌شود، اهمیت بیشتری دارد.
آیا سبک زندگی نسل جدید باعث آسیب زودتر به دندان‌ها و فک شده است؟
سلامت دندان و استخوان فک نیز از تغییرات سبک زندگی تأثیر می‌گیرد. با این حال، روند سلامت دهان در نسل جدید را نمی‌توان صرفاً بدتر یا بهتر از نسل‌های گذشته دانست.
از یک طرف، استفاده از فلوراید، برنامه‌های پیشگیری و افزایش آگاهی درباره بهداشت دهان می‌تواند به کاهش پوسیدگی دندان کمک کند. از طرف دیگر، افزایش مصرف قند، نوشیدنی‌های اسیدی و برخی انواع دخانیات، عوامل خطر جدیدی را ایجاد کرده است.
چرا مصرف قند و نوشیدنی‌های اسیدی برای دندان مضر است؟
نوشابه‌ها، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و بسیاری از نوشیدنی‌های شیرین می‌توانند مقدار قابل‌توجهی قند داشته باشند. باکتری‌های موجود در پلاک دندانی از این قندها استفاده کرده و اسید تولید می‌کنند. تکرار این فرایند می‌تواند محیط دهان را برای ایجاد پوسیدگی دندان مساعد کند.
برخی از این نوشیدنی‌ها علاوه بر قند، خاصیت اسیدی نیز دارند. تماس مکرر دندان با محیط اسیدی می‌تواند باعث فرسایش مینای دندان شود. بنابراین، نوشیدنی‌های شیرین و اسیدی می‌توانند از دو مسیر متفاوت به سلامت دندان آسیب برسانند: افزایش خطر پوسیدگی و فرسایش مینای دندان.
به همین دلیل، تنها تعداد دفعات مسواک زدن تعیین‌کننده سلامت دندان نیست و نوع و دفعات مصرف خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها نیز اهمیت دارد.
شواهد علمی در این زمینه قابل توجه است. یک مرور کاکرین که ۳۵ مطالعه و بیش از ۳۲۰۰ فرد مبتلا به دیابت و پریودنتیت را بررسی کرده، نشان داده است که درمان پریودنتیت با روش‌های غیرجراحی مانند پاک‌سازی زیر لثه و جرم‌گیری عمقی، در مقایسه با مراقبت معمول یا عدم درمان، به‌طور متوسط حدود ۰.۴۳ درصد کاهش HbA1c را طی ۳ تا ۴ ماه ایجاد کرده است.
البته این موضوع به این معنا نیست که درمان لثه جایگزین دارو، رژیم غذایی یا درمان پزشکی دیابت می‌شود. درمان پریودنتیت می‌تواند یکی از اجزای کمک‌کننده به کنترل بهتر قند خون باشد.
ویپ، پاد و قلیان چه اثری بر لثه و استخوان فک دارند؟
مصرف دخانیات یکی دیگر از عواملی است که می‌تواند سلامت دهان را تحت تأثیر قرار دهد. امروزه علاوه بر سیگار، محصولاتی مانند قلیان، ویپ و پاد نیز در میان برخی از جوانان و نوجوانان استفاده می‌شوند.
مصرف دخانیات با افزایش خطر بیماری‌های لثه ارتباط دارد. مواد موجود در دود و نیکوتین می‌توانند بر عروق و پاسخ ایمنی بافت‌های دهان اثر بگذارند و روند ترمیم بافت را مختل کنند.
در صورت پیشرفت بیماری‌های پریودنتال، بافت‌های نگهدارنده دندان و استخوان اطراف آن نیز ممکن است تخریب شوند. در مراحل پیشرفته، این فرایند می‌تواند به تحلیل استخوان فک، لق شدن دندان و حتی از دست رفتن دندان منجر شود.
ویپ و پاد نیز جایگزین بی‌خطری برای دخانیات سنتی محسوب نمی‌شوند. شواهد موجود درباره اثرات بلندمدت آن‌ها بر سلامت دهان هنوز در حال تکمیل است، اما ارتباط مصرف سیگارهای الکترونیکی با التهاب و مشکلات لثه در مطالعات مختلف مورد توجه قرار گرفته است.
آیا کیفیت استخوان فک در افراد جوان برای ایمپلنت اهمیت دارد؟
بله. کیفیت و حجم استخوان فک یکی از عوامل مهم در برنامه‌ریزی درمان ایمپلنت است. برای قرارگیری مناسب ایمپلنت، استخوان باید حجم و کیفیت کافی برای حمایت از آن داشته باشد.
البته کیفیت استخوان فک فقط به سن فرد وابسته نیست. وضعیت لثه، سابقه بیماری‌های پریودنتال، مصرف دخانیات، شرایط تغذیه‌ای، برخی بیماری‌های سیستمیک و وضعیت استخوان از عواملی هستند که می‌توانند بر شرایط فک اثر بگذارند.
در برخی بیماران، تراکم استخوان برای کاشت مستقیم ایمپلنت کافی نیست و دندان‌پزشک یا جراح فک و صورت ممکن است پیش از کاشت یا هم‌زمان با آن، روش‌هایی مانند پیوند استخوان یا بازسازی استخوان را در نظر بگیرد.
بنابراین، اگرچه تغییرات سبک زندگی می‌توانند برخی عوامل خطر مرتبط با سلامت استخوان و بافت‌های دهان را افزایش دهند، نمی‌توان صرفاً بر اساس جوان بودن بیمار نتیجه گرفت که استخوان فک او کیفیت مناسبی ندارد یا ضعیف است. ارزیابی وضعیت واقعی استخوان، لثه و شرایط دهان پیش از درمان ایمپلنت اهمیت بیشتری دارد.
سبک زندگی نسل جدید چه تغییری در سلامت استخوان و دندان ایجاد کرده است؟
مقایسه الگوی زندگی نسل‌های گذشته و نسل‌های جدید نشان می‌دهد که برخی عوامل مرتبط با سلامت استخوان و دهان تغییر کرده‌اند:
| شاخص | نسل‌های گذشته | نسل‌های جدید |
|---|---|---|
| فعالیت بدنی | بازی‌های فیزیکی و فعالیت بیشتر در فضای باز | افزایش کم‌تحرکی و زمان استفاده از نمایشگرها |
| تغذیه | سهم بیشتر غذای خانگی و مصرف لبنیات در الگوی سنتی | تغییر الگوی تغذیه و کاهش مصرف برخی منابع کلسیم |
| نوشیدنی‌ها | مصرف بیشتر چای سنتی و نوشیدنی‌های ساده‌تر | افزایش مصرف نوشیدنی‌های شیرین، انرژی‌زا و کافئین‌دار |
| دخانیات | اغلب سیگار سنتی | گسترش قلیان، ویپ و پاد در برخی گروه‌های جوان |
| عوامل خطر دهان و استخوان | مشکلات بیشتر مرتبط با افزایش سن و بهداشت | مواجهه زودتر با برخی عوامل تغذیه‌ای و رفتاری |
البته این جدول یک مقایسه کلی از تغییرات سبک زندگی است و به این معنا نیست که الگوی زندگی تمام افراد یک نسل یکسان بوده است.
چگونه از سلامت استخوان، دندان و فک از دوران جوانی محافظت کنیم؟
پیشگیری از مشکلات استخوان و دهان بهتر است از سال‌های کودکی و نوجوانی آغاز شود. فعالیت بدنی منظم، به‌خصوص فعالیت‌های تحمل‌کننده وزن، به رشد و حفظ استخوان کمک می‌کند.
رژیم غذایی متعادل و دریافت کافی کلسیم و ویتامین D نیز برای تشکیل و حفظ استخوان ضروری است. در کنار آن، کاهش مصرف نوشیدنی‌های شیرین و اسیدی می‌تواند به کاهش خطر پوسیدگی و فرسایش مینای دندان کمک کند.
رعایت بهداشت دهان و دندان، استفاده از خمیردندان حاوی فلوراید و معاینات منظم دندان‌پزشکی نیز از اقدامات مهم برای پیشگیری از مشکلات دندانی و بیماری‌های لثه هستند.
در نهایت، پرهیز از سیگار، قلیان، ویپ و پاد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سلامت لثه و بافت‌های نگهدارنده دندان می‌تواند مستقیماً بر سلامت استخوان فک نیز اثر بگذارد.
آیا می‌توان گفت نسل جدید استخوان و دندان ضعیف‌تری دارد؟
نمی‌توان به‌طور قطعی گفت که نسل جدید به‌طور کلی استخوان و دندان ضعیف‌تری نسبت به نسل‌های گذشته دارد. اما تغییر سبک زندگی باعث شده برخی عوامل خطر مرتبط با سلامت استخوان، دندان، لثه و استخوان فک از سنین پایین‌تر اهمیت پیدا کنند.
کاهش فعالیت بدنی، دریافت ناکافی کلسیم و ویتامین D، تغییر الگوی تغذیه، مصرف بیشتر نوشیدنی‌های شیرین و اسیدی و گسترش برخی انواع دخانیات، از جمله عواملی هستند که باید در سلامت نسل جدید مورد توجه قرار گیرند.
سلامت استخوان و فک حاصل مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، تغذیه‌ای، هورمونی، رفتاری و محیطی است. بنابراین، به جای نسبت دادن ضعف استخوان یا دندان صرفاً به «نسل جدید»، بهتر است عوامل قابل اصلاح سبک زندگی از دوران کودکی و نوجوانی شناسایی و مدیریت شوند.
